انواع کاتالیزور

اگزوز و کاتالیزور خودروها از جهات زیر با هم تفاوت دارند:

انواع کاتالیزور از نظر نوع واکنش شیمیایی

تفاوت آن‌ها می‌تواند در نوع واکنش‌های شیمیایی و میزان آلایندگی‌شان باشد:

• مبدل دوگانه: این نوع کاتالیزورها فقط ۲ واکنش انجام می‌دهند: تبدیل مونوکسیدکربن به دی‌اکسیدکربن و اکسیدکردن هیدروکربن‌های نسوخته. یعنی اکسیدهای نیتروژن را کاهش نمی‌دهند. این مدل بیشتر روی خودروهای کاربراتوری قدیمی نصب می‌شد و امروزه در خودروهای داخلی دیگر استفاده نمی‌شود.
• مبدل سه‌گانه: این کاتالیزورها علاوه بر ۲ واکنش بالا، اکسیدهای نیتروژن را هم به ۲ عنصر جداگانه اکسیژن و نیتروژن تبدیل می‌کنند. به همین دلیل، استاندارد آلایندگی بالاتری دارند. در حال حاضر تمامی خودروهای داخلی جدیدتر مثل پژو ۲‌۰۷، پژو ۴‌۰۵ انژکتوری، سمند، ساینا، پژو ۲‌۰۶ تیپ ۲ و پراید مدل انژکتوری از این نوع مبدل بهره می‌برند.

استعلام فوری خلافی خودرو

انواع کاتالیزور از نظر محل نصب

محل قرارگیری اگزوز هم در هر خودرو متفاوت است. در خودروهای جدیدتر مثل ۲‌۰۷ و برخی ۲‌۰۶ها، کاتالیزور نزدیک‌تر به منیفولد دود نصب می‌شود تا سریع‌تر گرم و فعال شود و آلایندگی کمتری داشته باشیم. در اگزوز خودروهای قدیمی‌تر مثل اگزوز پرایدهای کاربراتوری، کاتالیزور کمی عقب‌تر و نزدیک به خروجی گازها قرار دارد. این تفاوت روی سرعت فعال‌شدن کاتالیزور اثر می‌گذارد.

انواع کاتالیزور از نظر اندازه و حجم

همه کاتالیزورها ساختار داخلی مشابهی دارند، اما اندازه‌شان در خودرو متناسب با حجم موتور متفاوت است. برای مثال، موتورهای ۱/۶ لیتری مثل ۲‌۰۷ یا ۴‌۰۵ معمولاً کاتالیزور بزرگ‌تری دارند، درحالی‌که موتورهای کوچک‌تر مثل پراید یا ساینا از کاتالیزور کوچک‌تر و سبک‌تری برخوردار هستند.

دلایل خرابی کاتالیزور

کاتالیزور خودرو هم مانند دیگر قطعات آن به‌مرور زمان فرسوده می‌شود. اما عمر مفید آن اغلب طولانی و در حدود ۸۰ تا ۱۰۰ هزار کیلومتر است. بااین‌حال، عوامل زیر باعث می‌شوند این قطعه زودتر خراب شود:

• بدسوزی موتور: اگر شمع‌ها یا وایرهای خودرو ضعیف باشند، سوخت به‌طور کامل در سیلندر نمی‌سوزد و وارد خروجی اگزوز می‌شود. این سوخت خام روی شبکه‌های کاتالیست داغ می‌سوزد و باعث ذوب‌شدن آن‌ می‌شود.
• روغن‌سوزی و واشرزدن: ورود روغن یا ضدیخ به محفظه احتراق، لایه‌ای از رسوب روی کاتالیست ایجاد می‌کند که باعث گرفتگی اگزوز خودرو می‌شود.
• ضربه فیزیکی: سنگ‌خوردگی یا برخورد کف خودرو به موانع می‌تواند ساختار حساس داخل کاتالیزور را خرد کند.
• سوخت بی‌کیفیت: وجود سرب یا ناخالصی در بنزین هم دشمن شماره یک مبدل کاتالیست است و به آن سریع آسیب می‌زند.

نشانه های خرابی کاتالیزور خودرو

اگر خودروی ما این علائم را داشت، باید به سلامت کاتالیزور شک کنیم:

• کاهش ناگهانی شتاب: از شایع‌ترین علائم خرابی کاتالیزور این است که ماشین در هنگام سبقت یا بالارفتن از سربالایی‌ها نفس ندارد یا گاهی هرچه گاز می‌دهیم، سرعت نمی‌گیرد.
• افزایش مصرف سوخت: وقتی مسیر خروجی گازها کیپ شود، موتور به‌ناچار فشار بیشتری می‌آورد و بنزین بیشتری می‌سوزاند.
• استشمام بوی بد: اگر بوی تندی شبیه به بوی تخم‌مرغ گندیده یا گوگرد از سمت اگزوز حس کردیم، یعنی واکنش‌های شیمیایی کاتالیزور به‌درستی انجام نمی‌شود.
• روشن‌شدن چراغ چک موتور: چراغ چک موتور وقتی روشن می‌شود که در احتراق و عملکرد آن اختلالی پیش آمده باشد و این مشکل ممکن است به خطای کاتالیزور برگردد.
• شنیدن صدای غیرعادی: اگر قطعات داخل کاتالیزور شکسته باشد، صدایی شبیه تکان‌خوردن سنگریزه در یک ظرف فلزی از زیر ماشین شنیده می‌شود.
• بد استارت‌ خوردن: در موارد شدید گرفتگی اگزوز خودرو، ماشین به‌سختی روشن شده یا بلافاصله خاموش می‌شود.

پرداخت طرح ترافیک خودرو

نحوه تشخیص خرابی کاتالیزور

با وجود علائمی که ذکر شد، برای اینکه مطمئن شویم مشکل قطعاً از مبدل کاتالیست است، ۴ راه وجود دارد:

1. استفاده از دستگاه دیاگ: اغلب خطای کاتالیزور را با دستگاه دیاگ بررسی می‌کنند. اگر دستگاه کد خطای P۰۴۲‌۰ نشان داد، یعنی راندمان این قطعه پایین آمده و مشکل دارد.
2. تست فشار خروجی: مکانیک‌ها با بستن یک فشارسنج، میزان فشار عقب‌گرد اگزوز را اندازه می‌گیرند. اگر این فشار بالا باشد، یعنی مسیر مسدود است.
3. تست حرارت: برخی تعمیرکاران متخصص با استفاده از دماسنج لیزری تست خرابی کاتالیست انجام می‌دهند و دمای ورودی و خروجی کاتالیزور را اندازه‌گیری می‌کنند. در کاتالیزورهای سالم، دمای گازهای خروجی داغ‌تر از گازهای ورودی است.
4. بررسی چشمی: گاهی با بازکردن بخش‌هایی از اگزوز ماشین و بازدید چشمی داخل شبکه آن هم می‌‌توان آثار ذوب‌شدگی یا گرفتگی را به‌راحتی تشخیص داد.

نحوه رفع مشکل خرابی کاتالیزور

بسیاری از رانندگان در پی این هستند که کاتالیزور را تعمیر کنند. اما واقعیت این است که اگر شبکه‌های داخلی ذوب یا خرد شده باشند، راهی جز تعویض کاتالیزور وجود ندارد. فقط اگر پای گرفتگی اگزوز در میان باشد، می‌توان با برخی محلول‌های شست‌وشوی مخصوص کاتالیزور که در باک ریخته می‌شود، مشکل را تا حدی رفع کرد. هرچند این روش هم برای گرفتگی‌ها و خرابی‌های حاد جواب‌گو نیست.

برخی راننده‌ها صورت‌مسئله را به‌کلی پاک می‌کنند و به‌جای تعویض، این قطعه را تخلیه و یک لوله مستقیم یا منبع معمولی را جایگزین می‌کنند. این کار شاید در ابتدا شتاب را کمی زیاد کند، اما درنهایت معایب خودش را دارد: از اگزوز صدای ناهنجار شنیده می‌شود، مدام بوی تند گازهای سمی به مشام می‌رسد، به محیط‌زیست آسیب می‌رسد و درنهایت اینکه نمی‌توان برگه معاینه فنی دریافت کرد.

نکته مهم: هم‌زمان با تعویض کاتالیزور، حتماً باید شمع‌ها، کویل و دیگر اجزای مرتبط خودرو را هم چک کنیم؛ چون اگر عامل اصلی خرابی کاتالیزور را برطرف نکنیم، کاتالیزور جدیدمان هم به‌زودی خراب می‌شود.

جمع‌بندی

خرابی کاتالیزور مسئله‌ای نیست که بتوان آن را نادیده گرفت یا به تعویق انداخت. این قطعه در عملکرد صحیح موتور، کاهش مصرف سوخت و کنترل آلایندگی نقش مهمی دارد. از طرفی، بی‌توجهی به آن می‌تواند به بخش‌های دیگر خودرو هم آسیب بزند و هزینه‌های بیشتری روی دستمان بگذارد. پس در صورت مشاهده نشانه‌های مشکوک، بهتر است در اسرع وقت سلامت این قطعه را بررسی کنیم.